Dokarmianie ptaków zimą: czym karmić ptaki i jaki karmnik wybrać

Dokarmianie ptaków zimą ma sens wtedy, gdy przychodzą mrozy, a ziemię przykrywa śnieg albo lód i ptaki tracą dostęp do nasion, owadów i owoców. Dobrze prowadzone pomaga sikorkom, wróblom, mazurkom, kosom czy dzwońcom przetrwać najtrudniejsze tygodnie. Źle prowadzone, czyli z chlebem, solonymi resztkami i brudnym karmnikiem, szkodzi im bardziej, niż gdybyśmy nie robili nic. W tym poradniku wyjaśniamy, kiedy zacząć i kiedy skończyć, czym karmić konkretne gatunki, czego nie podawać, jaki karmnik wybrać i gdzie go postawić w ogrodzie.

Kiedy dokarmiać ptaki, a kiedy przestać

Ornitolodzy zgodnie zalecają dokarmianie tylko w okresie trudnym dla ptaków, a nie przez cały rok. W praktyce wygląda to tak:

Najważniejsza zasada brzmi: jeśli zaczniesz, karm regularnie aż do końca mrozów. Ptaki szybko uczą się, gdzie jest jedzenie, i oszczędzają energię na jego szukaniu. Przerwa w środku zimy może je zaskoczyć w najgorszym momencie.

Jakie ptaki przylatują zimą do karmnika

Zimą w polskich ogrodach i na osiedlach pojawia się kilkanaście gatunków, które chętnie korzystają z karmników. Część to ptaki osiadłe, które spędzają u nas cały rok, część to przybysze z północy i wschodu, dla których nasza zima jest łagodniejsza niż ich własna. Rozpoznanie gości pomaga dobrać pokarm i nie marnować go na ziarna, których nikt nie zje.

• Sikora bogatka i modraszka: najczęstsi goście karmników; bogatka ma czarny „krawat” na żółtym brzuchu, modraszka niebieską czapeczkę. Zabierają po jednym nasionku i odlatują, żeby rozłupać je na gałęzi.
• Wróbel i mazurek: żerują w stadkach, zwykle na tackach i pod karmnikiem; mazurka odróżnisz po kasztanowej czapeczce i czarnej plamce na policzku.
• Dzwoniec, zięba i gil: ptaki o grubych dziobach, przystosowanych do łuskania nasion. Gile zimą przylatują do nas z północy i są łatwe do rozpoznania po różowoczerwonej piersi samców.
• Kos i kwiczoł: większe drozdy, które nie jedzą twardego ziarna, ale chętnie zjadają jabłka i owoce rzucone na ziemię. Kwiczoły zimują u nas w dużych stadach i potrafią w jeden dzień ogołocić jarzębinę.
• Kowalik i dzięcioł duży: przylatują do słoniny i orzechów; kowalik jako jedyny nasz ptak schodzi po pniu głową w dół.
• Jemiołuszka: zimowy gość z tajgi, pojawia się nieregularnie, za to w dużych stadach, zwykle tam, gdzie są owoce jarzębiny, głogu albo jabłonek ozdobnych.

Do karmnika zaglądają też sójki, srokaczki i grzywacze, a w miastach gawrony i kawki. Duże ptaki potrafią wyjeść zawartość karmnika w kilka minut, dlatego dla małych gatunków dobrze mieć karmnik tubowy albo koszyczek z drobnymi oczkami, do których większe ptaki nie mają dostępu.

Czym karmić ptaki zimą: tabela pokarmów

Najbardziej uniwersalnym pokarmem jest czarny, oleisty słonecznik: ma cienką łuskę i dużo tłuszczu, więc daje ptakom energię potrzebną na mroźne noce. Wokół niego warto zbudować zestaw dopasowany do gatunków, które odwiedzają Twój ogród.

Słonina, kule tłuszczowe i orzechy

Słoninę podawaj wyłącznie surową i niesoloną, w kawałku zawieszonym na sznurku albo w drucianym koszyczku. Gotowe kule tłuszczowe są wygodne, ale wyjmij je z plastikowej siatki, w której ptaki mogą zaplątać łapki; zawieś kulę w metalowym pojemniku lub na drucie przeciągniętym przez środek. Orzechy, zarówno ziemne, jak i włoskie, muszą być niesolone, nieprażone i najlepiej pokruszone.

Domowe kule tłuszczowe dla ptaków

Kule tłuszczowe łatwo zrobić samemu i to świetne zajęcie z dziećmi w zimowe popołudnie.

1. Roztop delikatnie około 250 g niesolonego smalcu lub łoju wołowego.
2. Wymieszaj go z dwukrotnie większą objętością mieszanki: czarny słonecznik, płatki owsiane, proso, pokruszone niesolone orzechy, garść rodzynek.
3. Przełóż masę do foremek do babeczek, łupin po połówkach kokosa albo do doniczek, wkładając w środek sznurek do zawieszenia.
4. Odstaw w chłodne miejsce do stężenia, a potem zawieś na gałęzi lub przy karmniku.

Do kul nie dodawaj masła, margaryny ani oleju, bo zbyt miękki tłuszcz oblepia pióra i zmniejsza ich właściwości izolacyjne.

Czego nie dawać ptakom

Lista zakazanych pokarmów jest krótka, ale łamiemy ją najczęściej, bo wydaje się nam, że „cokolwiek jest lepsze niż nic”. Tak nie jest:

• Chleb i pieczywo: pęcznieją w żołądku, szybko pleśnieją i nie dają ptakom potrzebnej energii; u kaczek i łabędzi przyczyniają się do chorób i deformacji skrzydeł.
• Wszystko solone i przyprawione: solone orzeszki, słonina wędzona lub solona, wędliny, ser, resztki obiadu.
• Słodycze, ciasta, płatki śniadaniowe z cukrem oraz mleko, którego ptaki nie trawią.
• Zepsute, spleśniałe i zawilgocone ziarno: grzyby pleśniowe wywołują u ptaków groźne choroby.
• Gotowe mieszanki z dużym udziałem łusek i wypełniaczy: zanim kupisz worek, sprawdź skład, czy nie przeważają w nim tanie ziarna, których ptaki w Twoim ogrodzie nie jedzą.

Jaki karmnik dla ptaków wybrać

Karmnik ma chronić pokarm przed śniegiem i deszczem, a ptaki przed drapieżnikami. Wygląd jest sprawą drugorzędną, choć dobrze zaprojektowany karmnik potrafi być ozdobą ogrodu, tak samo jak poidełko dla ptaków czy budki lęgowe.

Jeśli wolisz zrobić karmnik samodzielnie, wystarczą deski z nieimpregnowanego chemicznie drewna, daszek wystający poza tackę i niska listwa na obwodzie, która nie pozwoli zsuwać się ziarnu. Prostsze wersje powstają z dyni, połówek kokosa, szyszek posmarowanych tłuszczem czy gałązek, czyli z tych samych materiałów, o których pisaliśmy w artykule ozdoby do ogrodu z naturalnych materiałów.

Gdzie postawić karmnik w ogrodzie

• Na wysokości 1,5–2 m, na słupku, gałęzi lub pod okapem, tak żeby kot nie mógł doskoczyć.
• 2–3 m od krzewów lub drzewa, w których ptaki schronią się przed krogulcem, ale bez gęstych zarośli tuż pod karmnikiem.
• Bliżej niż 1 m albo dalej niż 10 m od okna, żeby ograniczyć zderzenia z szybą; na dużych przeszkleniach pomagają naklejki i siatki.
• W miejscu osłoniętym od wiatru i widocznym z domu, dzięki czemu łatwiej zauważysz, kiedy trzeba dosypać pokarmu.

Kilka mniejszych karmników w różnych miejscach jest lepszych niż jeden duży: ptaki nie tłoczą się, mniej się płoszą i trudniej o przenoszenie chorób.

Woda dla ptaków zimą

O wodzie przy dokarmianiu zapominamy najczęściej, a przy długim mrozie bywa dla ptaków równie trudno dostępna jak jedzenie. Płytkie naczynie albo poidełko z letnią wodą, wymieniane rano i po południu, wystarczy. Do wody nigdy nie dodawaj soli, cukru ani gliceryny. Wodę możesz też podawać w poidełku z ogrzewaniem, ale zwykła miska wymieniana dwa razy dziennie spełnia tę samą rolę.

Higiena karmnika

Tam, gdzie ptaki gromadzą się codziennie w jednym miejscu, łatwo o choroby. Resztki pokarmu i odchody usuwaj co kilka dni, a co 1–2 tygodnie umyj karmnik i poidełko gorącą wodą, bez detergentów, i dobrze wysusz przed ponownym napełnieniem. Nasypuj tyle pokarmu, ile ptaki zjedzą w ciągu dnia, żeby nie zawilgotniał i nie przyciągał gryzoni.

Ogród przyjazny ptakom zimą

Najlepszym karmnikiem jest jednak sam ogród. Jesienią, przy pracach jesiennych, nie wycinaj wszystkich przekwitłych bylin: suche kwiatostany jeżówki, rudbekii, słoneczników i traw to zimowa stołówka dla szczygłów i dzwońców, a z łąki kwietnej ptaki wybierają nasiona aż do wiosny. Krzewy z owocami utrzymującymi się na gałęziach, takie jak jarzębina, irga, ognik, berberys, róże czy dereń jadalny, karmią kosy, kwiczoły i jemiołuszki.

Równie ważne jest schronienie. Gęsty żywopłot, krzewy zimozielone i iglaki chronią ptaki przed wiatrem, mrozem i drapieżnikami. Latem ten sam ogród warto uzupełnić roślinami miododajnymi, które przyciągają owady, czyli główny pokarm piskląt, a drzewa owocowe, na przykład morwa, dadzą ptakom owoce w sezonie. Więcej o tym, co robić w ogrodzie od grudnia do lutego, piszemy w poradniku zima w ogrodzie, a o tym, co w tym czasie kwitnie, w zestawieniu kwiaty kwitnące zimą.

Najczęstsze pytania o dokarmianie ptaków

Więcej pomysłów na karmniki, poidełka i inne elementy ogrodu znajdziesz w dziale Ozdoby i mała architektura.